εικονική πραγματικότητα [ουσ. θηλ.]

Η εικονική πραγματικότητα διακρίνεται σε μη εμβυθιστική, ημι-εμβυθιστική και πλήρως εμβυθιστική, ανάλογα με τον βαθμό στον οποίο ο χρήστης/ η χρήστρια αισθάνεται να αποτελεί μέρος του τεχνητού περιβάλλοντος:

• Στην πλήρως εμβυθιστική εικονική πραγματικότητα οι χρήστες/χρήστριες απομονώνονται πλήρως από το πραγματικό περιβάλλον, συνήθως μέσω φορετών συσκευών κεφαλής,
• Στην ημι-εμβυθιστική εικονική πραγματικότητα το περιβάλλον προβάλλεται μέσω μεγάλων οθονών ή εγκαταστάσεων τύπου «θόλου» και υπάρχει μερική επαφή με το πραγματικό περιβάλλον.
• Στη μη εμβυθιστική εικονική πραγματικότητα το τεχνητό περιβάλλον παρουσιάζεται στους χρήστες/χρήστριες μέσω απλών οθονών, συνήθως σε ψευδο-τρισδιάστατη απεικόνιση.

Οι χρήστες/χρήστριες μπορούν να αλληλεπιδρούν με το τεχνητό περιβάλλον και τα στοιχεία που βρίσκονται μέσα σε αυτό, μέσω κατάλληλων αισθητήρων και χειριστηρίων που παρέχουν πληροφορίες στο σύστημα για τις κινήσεις του χρήστη/της χρήστριας, τη θέση των μελών του σώματός του/της. Η ανατροφοδότηση προς τον χρήστη μπορεί να γίνεται με οπτικά, ηχητικά, απτικά ή οσφρητικά ερεθίσματα.

Οι πρώτες προσπάθειες δημιουργίας εμπειριών εμβύθισης εντοπίζονται στη δεκαετία του 1960, με πρωτοπόρους όπως ο Ivan Sutherland [Άιβαν Σάδερλαντ], ενώ ο όρος virtual reality διατυπώθηκε το 1987 από τον Jaron Lanier [Τζάρον Λανίρ]. Αρχικά, οι εφαρμογές εικονικής πραγματικότητας περιορίζονταν κυρίως στη στρατιωτική εκπαίδευση. Έως τα τέλη της δεκαετίας του 1990 η έννοια του εικονικού περιβάλλοντος είχε καθιερωθεί, κυρίως μέσω της βιομηχανίας βιντεοπαιχνιδιών. Από το 2010 και έπειτα, η ανάπτυξη προηγμένων και οικονομικά προσιτών συσκευών κεφαλής συνέβαλε στη διάδοση των εμπειριών εμβύθισης στο ευρύ κοινό, βρίσκοντας εφαρμογή κυρίως στις δημιουργικές βιομηχανίες και σε τομείς όπως η εκπαίδευση, η ιατρική και η βιομηχανία.

Στο πεδίο των παραστατικών τεχνών, η αξιοποίηση εμπειριών εικονικής πραγματικότητας καθιστά δυνατή τη δημιουργία θεαμάτων που υπερβαίνουν τους φυσικούς περιορισμούς της σκηνής, προωθώντας νέες πρακτικές διάδρασης του κοινού με τις παραστάσεις. Ως βασικά χαρακτηριστικά ενός έργου που παρουσιάζεται σε εικονικό περιβάλλον αναγνωρίζονται η «παρουσία» (η ψευδαίσθηση ότι το άτομο βρίσκεται πραγματικά στον εικονικό χώρο), η «ενσωμάτωση» (η αίσθηση απόκτησης εικονικού σώματος / άβαταρ), η «ζωντανότητα» και η «διαδραστικότητα».

Οι πρώτες εφαρμογές εντοπίζονται σε εικαστικές εγκαταστάσεις στα τέλη της δεκαετίας του 1980, οι οποίες συνδύαζαν στοιχεία αφήγησης, επιτέλεσης και εικονικού περιβάλλοντος. Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί η εγκατάσταση World skin [Το δέρμα του κόσμου] (1998) του Maurice Benayoun [Μωρίς Μπεναγιούν].

Τα σύγχρονα θεάματα σε περιβάλλον εικονικής πραγματικότητας μπορούν να ταξινομηθούν σε τρεις κύριες κατηγορίες, ανάλογα με το αν είναι μαγνητοσκοπημένα, αν πραγματοποιούνται ζωντανά ή/και αν απαιτούν φυσική παρουσία. Ο πρώτος τύπος αφορά παραστάσεις με γραμμική αφήγηση, κινηματογραφημένες με συστήματα λήψης 360˚ ή ολογραφία, οι οποίες μεταφέρονται σε εικονικό περιβάλλον με τη μορφή σφαιρικών βίντεο για ασύγχρονη θέαση (κινηματογραφική εικονική πραγματικότητα). Παρέχουν μια ατομική, κυρίως παθητική εμπειρία θέασης. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η μουσική παράσταση All Kinds of Limbo [Λίμπο κάθε είδους] (2019) από το Royal National Theatre [Βασιλικό Εθνικό Θέατρο της Μεγάλης Βρετανίας] και οι παραγωγές του Cirque du Soleil [Τσίρκο του Ήλιου], που διατίθενται από το 2017 μέσω της εφαρμογής Cirque du Soleil VR.

Στη δεύτερη κατηγορία συγκαταλέγονται τα έργα που παρουσιάζονται σε πραγματικό χρόνο εξολοκλήρου σε εικονικό περιβάλλον, επιτρέποντας την απομακρυσμένη συνύπαρξη πολλαπλών χρηστών ως άβαταρ (κοινωνική εικονική πραγματικότητα). Κάθε εκτέλεση είναι μοναδική λόγω της ζωντανής διάδρασης. Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί η συμμετοχική παράσταση The Tempest [Η Τρικυμία] (2020), ενσωματωμένη στο διαδραστικό παιχνίδι The Under Presents [Η Under παρουσιάζει] (2019) της Tender Claws, κατά την οποία μικρές ομάδες κοινού αναλάμβαναν ενεργά ρόλους, υπό την καθοδήγηση ζωντανού ηθοποιού.

Στην τρίτη κατηγορία εντάσσονται οι εμπειρίες εμβύθισης που απαιτούν φυσική παρουσία σε έναν ειδικά διαμορφωμένο χώρο (τοποσυναφής εικονική πραγματικότητα), κατά τις οποίες το κοινό κινείται ελεύθερα φορώντας εξοπλισμό. Παραδείγματα αποτελούν το Believe Your Eyes [Πίστευε στα μάτια σου] (2016-2019) από την ομάδα Punchdrunk, η ατομική εμπειρία Draw Me Close [Τράβα με κοντά σου] (2017) από το Royal National Theatre και η χορευτική δράση Le Bal de Paris de Blanca Li [Παριζιάνικος χορός της Μπλάνκα Λι] (2021).

Τέλος, μια σύνθετη, υβριδική εφαρμογή αποτέλεσε το έργο Brave New World [Θαυμαστός καινούργιος κόσμος] (2023) του Krzysztof Garbaczewski [Κριστόφ Γκαρμπατσέφσκι], που πραγματοποιήθηκε ταυτόχρονα σε εικονικό περιβάλλον και στους φυσικούς χώρους τεσσάρων θεάτρων σε Ελλάδα, Πολωνία, Γεωργία και Ουκρανία.