εικονική πραγματικότητα [ουσ. θηλ.]

Η εικονική πραγματικότητα καταλαμβάνει το ένα άκρο του συνεχούς μεταξύ φυσικού και ψηφιακού περιβάλλοντος: το υπολογιστικά παραγόμενο περιβάλλον αντικαθιστά τον φυσικό χώρο και υποκαθιστά τα αισθητηριακά ερεθίσματά του. Διακρίνεται σε τρεις βαθμίδες, ανάλογα με τον βαθμό εμβύθισης.

• Στη μη εμβυθιστική εκδοχή το τεχνητό περιβάλλον παρουσιάζεται σε απλή οθόνη, συνήθως σε ψευδο-τρισδιάστατη απεικόνιση.
• Στην ημι-εμβυθιστική προβάλλεται σε μεγάλες οθόνες ή σε εγκαταστάσεις τύπου θόλου, με μερική διατήρηση της επαφής με τον φυσικό χώρο.
• Στην πλήρως εμβυθιστική ο/η χρήστης/χρήστρια απομονώνεται από το περιβάλλον μέσω συσκευής κεφαλής.

Αισθητήρες και χειριστήρια μεταβιβάζουν στο σύστημα τη θέση και την κίνηση των μελών του σώματος, ενώ η ανατροφοδότηση επιστρέφει ως οπτικό, ηχητικό, απτικό ή οσφρητικό ερέθισμα.

Οι τεχνικές προϋποθέσεις διαμορφώθηκαν στη δεκαετία του 1960. Ο Morton Heilig [Μόρτον Χάιλιγκ] κατασκεύασε το 1962 το Sensorama, πολυαισθητηριακό μηχάνημα ατομικής θέασης, και ο Ivan Sutherland [Άιβαν Σάδερλαντ] διατύπωσε το 1965 το σχήμα της «τελικής οθόνης», υλοποιώντας το 1968 την πρώτη συσκευή κεφαλής. Ο Myron Krueger [Μάιρον Κρούγκερ] εισήγαγε στη δεκαετία του 1970 τον όρο τεχνητή πραγματικότητα για τα διαδραστικά περιβάλλοντα του Videoplace. Ο όρος virtual reality καθιερώθηκε το 1987 από τον Jaron Lanier [Τζάρον Λανίρ], ιδρυτή της VPL Research, η οποία διέθεσε στην αγορά τον πρώτο εμπορικό εξοπλισμό. Οι αρχικές εφαρμογές αφορούσαν τη στρατιωτική εκπαίδευση, η βιομηχανία των βιντεοπαιχνιδιών εδραίωσε την έννοια στη δεκαετία του 1990, και η κυκλοφορία οικονομικά προσιτών συσκευών κεφαλής μετά το 2010 τη διέδωσε στο ευρύ κοινό, με παράλληλες εφαρμογές στην εκπαίδευση, την ιατρική και τις δημιουργικές βιομηχανίες.

Στις παραστατικές τέχνες η εικονική πραγματικότητα αίρει τους φυσικούς περιορισμούς της σκηνής και αναδιατάσσει τη σχέση επιτελεστών/επιτελεστριών και κοινού. Η θεωρία αναγνωρίζει τέσσερα κρίσιμα μεγέθη:

1. την παρουσία, δηλαδή την ψευδαίσθηση ότι το άτομο βρίσκεται όντως στον εικονικό χώρο,
2. την ενσωμάτωση, δηλαδή την αίσθηση κατοχής εικονικού σώματος ή άβαταρ,
3. τη ζωντανότητα, η οποία επανεξετάζεται από τη στιγμή που η συμπαρουσία παύει να είναι σωματική,
4. και τη διάδραση, που καθιστά κάθε εκτέλεση μοναδική.

Οι πρώτες καλλιτεχνικές εφαρμογές ήταν εικαστικές εγκαταστάσεις με στοιχεία αφήγησης και επιτέλεσης, όπως το World Skin [Το δέρμα του κόσμου] (1997) του Maurice Benayoun [Μωρίς Μπεναγιούν], σε περιβάλλον CAVE και με μουσική του Jean-Baptiste Barrière [Ζαν-Μπατίστ Μπαρριέρ].

Τα σκηνικά έργα σε εικονικό περιβάλλον κατατάσσονται σε τρεις τύπους.

1. Ο πρώτος, η κινηματογραφική εικονική πραγματικότητα, περιλαμβάνει παραστάσεις γραμμικής αφήγησης, κινηματογραφημένες με συστήματα λήψης 360˚ ή με ολογραφία και διαθέσιμες ως σφαιρικά βίντεο για ασύγχρονη, ατομική και κατά βάση παθητική θέαση: χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η μουσική παράσταση All Kinds of Limbo [Λίμπο κάθε είδους] (2019) του Royal National Theatre [Βασιλικό Εθνικό Θέατρο της Μεγάλης Βρετανίας] και οι παραγωγές του Cirque du Soleil [Τσίρκο του Ήλιου], που διατίθενται από το 2017 μέσω εφαρμογής.
2. Ο δεύτερος, η κοινωνική εικονική πραγματικότητα, αφορά έργα που εκτελούνται ζωντανά εξ ολοκλήρου σε εικονικό περιβάλλον και επιτρέπουν την απομακρυσμένη συνύπαρξη πολλών χρηστών ως άβαταρ: στη συμμετοχική Tempest [Η Τρικυμία] (2020) της Tender Claws, ενσωματωμένη στο The Under Presents (2019), μικρές ομάδες κοινού αναλάμβαναν ρόλους υπό την καθοδήγηση ζωντανού ηθοποιού.
3. Ο τρίτος τύπος απαιτεί φυσική παρουσία σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο (τοποσυναφής εικονική πραγματικότητα). Στο Believe Your Eyes [Πίστευε στα μάτια σου] (2016) της ομάδας Punchdrunk η ατομική εμπειρία στηριζόταν στον συγχρονισμό ζωντανών ερμηνευτών/ερμηνευτριών με λήψη 360˚ μέσα σε πιστό αντίγραφο του φυσικού δωματίου, στο Draw Me Close [Τράβα με κοντά σου] (2017) του Jordan Tannahill [Τζόρνταν Τάνναχιλ] ο/η θεατής/θεάτρια περιηγούνταν σε ασπρόμαυρο περιβάλλον κινούμενων γραμμικών σχεδίων, αγγίζοντας πραγματικά σκηνικά αντικείμενα και συνομιλώντας με ζωντανή ηθοποιό, της οποίας η κίνηση συλλαμβανόταν και αποδιδόταν ως άβαταρ, και στο Le Bal de Paris de Blanca Li [Ο παριζιάνικος χορός της Μπλάνκα Λι] (2021) χόρευε φέροντας εξοπλισμό.

Υβριδική εφαρμογή αποτέλεσε το Nowy wspaniały świat [Θαυμαστός καινούργιος κόσμος] (2023) του Krzysztof Garbaczewski [Κριστόφ Γκαρμπατσέφσκι], που εκτελέστηκε ταυτόχρονα σε εικονικό περιβάλλον και στους φυσικούς χώρους τεσσάρων θεάτρων στην Πολωνία, την Ελλάδα, την Ουκρανία και τη Γεωργία.